Bar keşelekne yaqınnan qızıqsındıruçı häm bu säbäple xalıqara säyäsättä citdi kileşmäwçänlek tudıruçı problemalardan berse – atom-töş energiyanıñ qullanıluı belän bäyle. Bu problemanıñ soñğı yıllarda küp kenä ürnäkläre kürelde. Bügenge könnärdä İran häm Tönyaq Koreyanıñ yaqın ütkändä isä Paqıstan, Ğiraq, Liviya kebek däwlätlärneñ bu qısada xalıqara säyäsätneñ töp kön tärtibe buluları mäğlüm.

Atomnıñ bülenüe näticäsendä barlıqqa kilgän atom-töş energiyanıñ uñay häm tiskäre yaqları bar. Uñay yağı – keşelärneñ ixtıyacların qanäğatländerüçe bik faydalı çara buluı. Atom-töş energiya elektr energiyası, meditsina, ğilmi tikşerenü häm sänägät kebek küp kenä ölkädä qullanıla. Başqa tabiğıy çığanaqlarğa kürä äz üzkimmätle häm çistaraq buluı säbäple aña kübräk östenlek birelä. Läkin texnologik qıyınlıqları bulsın, xalıqara säyäsi kirtälär arqasında bulsın barı tik 20 tiräse däwlät atom-töş energiyanıñ çığanağı bulğan urannı bayıta ala. Bu däwlätlärneñ qayberläre: Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzase, yägni AQŞ, Rusiyä, Angliya, Frantsiya, Qıtay belän Germaniya, Yaponiya, Kanada, Şvetsiya, Paqıstan häm Hindıstandır.

Atom-töş energiyağa iyä bulu telägeneñ ikençe säbäbe – xärbi häm säyäsi köç maqsatı belän atom-töş qoral räweşendä qullana alu mömkinlegeneñ buluı. İkençe törle itep äytkändä, qayber däwlätlär atom-töş qoral citeşterü maqsatı belän uran bayıtu sälätenä iyä bulırğa telilär. Çönki yuğarı külämdä uran bayıta aluçı ber däwlätneñ ägär dä teläsä, bik ciñel räweştä atom-töş qoral citeşterä aluı da mömkin.

Ni öçen kübräk däwlät atom-töş energiyağa häm anı citeşterü texnologiyasına iyä tügel yäisä bula almıy soñ? Monıñ 3 säbäbe bar. Berençese – şaqtıy däwlät kiräkle texnologik qorılmağa iyä tügel, ikençese – qayber däwlätlär potantsial risklarnı yäki üzläre säyäsi yaqtan iyä bulırğa telämi, öçençese dä – äz sandağı däwlät iyä bulırğa teläwlärenä qaramastan zur däwlätlär moña röxsät birmi.

Nindi säbäp arqasında bulsa da, atom-töş energiyanıñ bik zur risklarınıñ yäisä tiskäre tä’sirläreneñ buluı belenä. Bolardan iñ ähämiyätlese – atom-töş qoralğa äwerelğän oçraqta höcüm maqsatı belän qullanılu ixtimalınıñ buluı. Atom-töş qorallarnıñ isä ni qadär qurqınıç buluı ap-açıq. AQŞ 1945nçe yılnıñ avgust ayında Yaponiyanıñ Nagasaki häm Hiroşima şähärlärendä qullanğan 2 atom-töş qorall barlıqqa kitergän dähşätne härkem belä. Bügenge köngä qadär berdänber ürnäk bulğan bu 2 höcümdä berençe mizgeldä yözmeñnärçä keşeneñ ğomere özelä, tirä-yaq häm keşelär östendäge tä’sirläre distälärçä yıllar däwam itä.

Atom-töş energiyanıñ xärbi bulmağan maqsatlarğa qullanıluı oçrağında da risk zurdır. Bu mäs’älädä möhim ber ürnäk – 1986nçı yılda ul waqıttağı Sovyetlar Berşegenä kergän Ukrainanıñ Kiyev şähärendä çıqqan Çernobıl hälakäteder. Bu fäläkättä küp keşe ülmäde, läkin atmosferağa cäyelgän atom-töş kisäkläre bu ildä häm başqa Qara diñgez illärendä ozaq yıllar buyı möxit häm sälamätlek problemaların tudırdı.

Atom-töş qorallar häm atom-töş energiya çıqarğan älege problemalar xalıqara tärtipkä salularnıñ yasaluına säbäp bula. Däwlätlär başqarğan tärtipkä salularnıñ berse – 1968nçe yılda tözelgän häm 1970nçe yılda ğamälgä kergän NPT, yägni Atom-töş Qorallarnıñ Cäyelüeneñ Buldırılmawı Kileşüeder, ikençese 1957nçe yılğı İAEA, yägni Xalıqara Atom Energiyası Oyışmasıdır.

Bügenge könnän başlap 189 däwlät imzalağan xalıqara kileşü 3 yaqlap atom-töş qorallarnıñ cäyelüeneñ buldırılmawın maqsat itep quya. Berençese – atom-töş qorallarğa iyä däwlätlärneñ sanı Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek şurasınıñ 5 daimi äğzase belän çikländerelgän häm başqa imza quyğan däwlätlärneñ iyä buluı tıyıldı. Bu maqsat belän 5 däwlät iyä bulğan atom-töş qorallarnı qullanmaw häm bu qorallarnı başqa däwlätlärgä bernindi räweştä dä tapşırmaw belän wazifalı. Başqa yaqtan 5 däwlättän tış imza quyğan däwlätlär atom-töş qorallğa iyä bulmayaçaqların qabul ittelär.

Kileşüneñ ikençe möhim tärtipkä saluı – barlıq däwlätlärneñ ber şart belän xärbi bulmağan maqsatlı atom-töş energiyağa iyä bula aluıdır. Bu şart - atom-töş eşçänleklärneñ Xalıqara Atom Energiyası Oyışmasınıñ tikşerüenä açıq totıluı mäcbürilege. Oyışma äğza däwlätlärneñ atom-töş energiyanı xärbi maqsatlar belän qullanuın buldrımaw, ägär dä problema bar ikän, Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasına xisap birü belän wazifalı. Şul räweşle, oyışmanıñ wazifası – atom-töş energiyağa iyä däwlätlärne tikşerü häm kiräkle standartlarnı başqaru. Kileşüneñ öçençe tärtipkä saluı – atom-töş qorallarnıñ bar dönyada bötenläy yuq itelüe yulında eşçänlek alıp baru.

Kileşü häm Xalıqara Atom Energiyası Oyışması ni qadär uñışlı buldı soñ? Qısqaça äytsäk, bik uñışlı bula almadı. Çönki kileşügä qaramastan, atom-töş qorallar 5 däwlät çitenä cäyelä. Hindıstan, Paqıstan, İzrail häm Tönyaq Koreyanıñ kileşüne imzalamağan kebek atom-töş qorallarğa iyä buluları belenä. Yänä AQŞnıñ qayber NATO äğzase däwlätlärgä atom-töş qorallar tä’min itüe däğwa itelä.

İkençe yaqtan kön tärtibendä bulğan 5+1 illäre belän İran arasındağı barışta kürengänçä imza quyğan däwlätlär kileşüne häm Xalıqara Atom Energiyası Oyışmasın üz säyäsi yäisä xärbi maqsatları öçen qullandılar. İran atom-töş däwlätkä äwerelergä häm, kiräk ikän, atom-töş qoral potentsialına iyä bulırğa telägän waqıtta AQŞ İrannıñ tınıç maqsat belän bulsa da, atom-töş energiyağa häm texnologiyağa iyä buluına qomaçawlarğa tırışa. Bu köräş kileşü häm Xalıqara Atom Energiyası Oyışması aşa quyıla.

Kileşüneñ uñışsızlığınıñ ikençe dälile – atom-töş qorallarnıñ bar dönyadan arındırıluı yulında bernindi kereşüneñ çınğa aşmawı. Ayıruça, atom-töş qoralğa iyä bulğan däwlätlärneñ başqa däwlätlärneñ bu qorallarğa iyä bulmawların teläwläre, çınnan da, ğadel häm eçkersez bulmağan totış. Läkin mondıy ikelätä standart säyäsätlärdä şaqqattırğıç bernärsä dä yuq, çönki, qızğanıç, xalıqara säyäsätneñ üzendä mondıy problema yata.