Tapşırunı tıñlap, sanaqqa yökli alasız

Kosovadağı törek äsärläre

Kosovanıñ xalıq sanı – 2 million, öslek mäydanı- 10 meñ 887 kv.km. Kosova - Berläşkän Millätlär Oyışması tarafınnan idarä itelgän , säyäsi wäzğıyäte anıq bilgele bulmağan il. Başqalası -Priştine, Kosovanıñ kürşe illäre- Serbiya, Çernogorye, Makedoniya häm Albaniya. Kosova 1389 nçı yılda Mäydan suğışı belän törek idaräsenä quşıla häm 1912 nçe yılğa qadär Balkanda bu citäkçelekneñ möhim ber öleşe bula. 5 ğasırdan artıq törek xakimiyätendä qalğan Kosovadağı här şähärdä diyärlek törek äsärlären kürergä mömkin. Bügenge köngä qadär öleşçä genä bulsa da törek şähäre arxitekturasın saqlap qala alğan Prizren, İpek häm Yakova kebek şähärlär bar. Kosovada 215 mäçet, 24 därwişlär yortı, 9 törbä bulu belän bergä 248 dini qorılma; 15 mädräsä häm 26 mäktäp bulu belän bergä 41 belem birü oyışması; säwdä belän bäyle bularaq 42 karavan-saray bar. Şulay uq 2 nığıtma, 1 manara , yäğni 3 xärbi qorılma; 9 munça, 11 küper, 2 xäyriyä cämğıyäte, 1 çişmä, 4 säğat manarası –barlığı 27 sotsial qorılma tözelä. Tuplam 361 törek äsärennän bügenge köngä qadär kilep citkän tarixi törek äsärläreneñ sanı -70. Qızğanıç, 1999 nçı yılğı Serbiya yawlap aluı waqıtında 30 tarixi äsär tar –mar itelä. Bu suğışta ayıruça İpek, Yakova, Gilan häm Mitroviçe şähärlärendäge törek äsärläre zur zıyan kürä.

Törek tsivilizatsiyäseneñ möhim öleşen täşkil itüçe Kosovanıñ başqalası –Priştine Kosova üzänlegenä qorılğan. Rumeli häm Urta Awrupanıñ qapqaların töreklärgä açuçı Kosova Mäydan suğışı bulıp uzğan kiñ tigezlektä suğış waqıtında şähit bulğan Ğosmanlı padişahı Soltan Murat 1nçe Hüdavendigarnıñ törbäse böten kürkämlege belän saqlanıp qalğan. Soltan Murat 1 nçe 1389 nçı yılda Kosova Mäydan suğışında ciñgännän soñ suğış qırın gizgändä , närsäder äytergä telägän kebek üzenä yaqınayuçı Miloş Obiliç isemle ber serb aña xäncär belän qadıy. Soltan Murat 1nçe Hüdavendigarnıñ törbäse üze şähit bulğan cirdä Yıldırım Beyazıt çorında 14 nçe ğasır axırlarında tözelä. 16 nçı ğasırda zur tözekländerü eşläre başqarılğan törbägä mäşhür Seyyah Evliya Çelebi belän bergä Sadrazam Melek Ahmet Paşa da kilä. Bu waqıtta törbäneň cimerelgän xäldä buluın kürgän Sadrazam Melek Ahmet Paşa törbäne tözekländerü öçen ämer birä. Törbä 1911 nçe yılda Kosovağa kilgän Ğosmanlı padişahı Soltan Reşat tarafınnan qabat tözekländerelä häm soňğı tapqır Törkiyä Cömhüriyäte tarafınnan 2006 nçı yılda remont eşläre başqarılıp yaxşı xälgä kiterelä. Kosova Mäydan suğışı waqıtında şähit bulğan ike bilgesez bayraq taşuçı quyılğan Gazi Mestan törbäse dä Priştinegä 5 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan.

İstanbuldan 65 yıl elek ciňep alınğan Kosovanıň başqalası Priştinedäge başqa törek äsärlärenä küz salsaq, Yaşar Mehmet Paşa mäçeten, Sultan Murat mäçeten, Fatih mäçete, Emincikler utarı,säğat manarası häm Fatih mäçeteneň qarşındağı bügenge köndä Etnologiya muzyeı bulğan utarnı küräbez. Xäzerge waqıtta 50 meň törek yäşägän häm 500 meňnän artıq keşe törekçä söyläşkän Kosovanıň ikençe möhim şähärlärennän berse - Prizren. 1389 nçı yılda ciňep alınuınnan soň 1455 nçe yıldan başlap törek xakimiyätennän çıqqan , 1912 nçe yılğa qadär administrativ üzäk bulğan Prizren tulı mäğnäsendä törek şähäre. Prizrendäge törek äsärlärenä küz taşlağanda Bosniya vilayät başlığı wazıyfası da başqarğan Sinan Paşa tarafınnan 1607 nçe yılda tözelgän Sinan Paşa mäçete iğtibarnı cälep itüçe äsärlärneň berse. Emin Paşa mäçete, Mehmet Paşa mäçete häm munçası, Mehmet Paşa törbäse, Mamuşa säğat manarası, Şeyh Osman Halveti därwişlär yortı, Ali Bäy küpere häm Arasta mäçete manarası –iğtibarğa layıq başqa törek äsärläre. Arasta mäçete 16 nçı ğasırda Yakup Evrenos Bäy tarafınnan tözelä. Bu mäçet 1963 nçe yılda Yugoslaviya citäkçeläre tarafınnan cimertterelä, bügenge köngä qadär barı tik manarası ğına saqlanıp qalğan.

İpek şähärendä dä şaqtıy külämdä törek äsarlären kürergä mömkin . Ğosmanlı padişahı Fatih Soltan Mehmet tarafınnan 15 nçe ğasırnıň ikençe yartısında tözelgän Fatih mäçete, Yaşar Paşa mäçete, Kurşunlu mäçete, Hasan Bäy mäçete häm munçası, Gülfem Hatun mäçete häm törbäse, Taftalı mäçete, Bulazade Hasan Bäy mäçete, Tahir Bäy utarı ,şulay uq häm saqlanu, häm toraq maqsatı belän tözelgän Karaman Ağa manarası –iğtibarğa layıq törek äsärläre.

Kosovanıň zur ähämiyätkä iyä bulğan şähärlärennän Yakovada tübändäge törek äsärlären kürergä mömkin: Hadım Ağa mäçete häm kölliyäte, Şeyh Emin därwişlär yortı, Mahmut Paşa mäçete, Terzi küpere, Bektaşi därwişlär yortı häm Haraçi karavan -sarayı. Bolardan tış Kosovada Gilanda Atik mäçete, Şehzade Hanım mäçete, Mitroviçedä İsa Bäy mäçete, Rogovada Hasan Ağa mäçete häm Kaçanikta Koca Sinan Paşa mäçete dä ähämiyätle törek äsärläre bulıp toralar.

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazması