Törkiyäneň Awrupa Şurası belän mönäsäbätläre soňğı yıllarda tizlek belän üsä. Monıň kürsätkeçlärennän berse – Awrupa Şurası Parlamentariylar Mäclese (AKPM) räislegenä törek parlamentariy Mevlüt Çavuşoğlunıň bilgelänüe. Awrupa Demokrat törkeme kandidatı bularaq saylanğan Çavuşoğlu 2010nçı yılnıň 25nçe ğinwar könne başlağan wazifasın ike yıl başqaraçaq. Bu tarixi waqiğa Awrupa Şurası häm Törkiyäneň şura belän mönäsäbätläre cähatennän bik möhim bulıp, bik mägnäle.

Bu bilgeläwneň başqa qızıqlı yağı – 60 yıllıq Awrupa şurası tarixında berençe tapqır ber törek keşese, möselman häm Awrupa Berlegennän çittä ber parlamentariynıň räislekkä saylanuı. Bu 3 üzençälekkä iyä keşeneň bilgeläp quyıluınıň Awrupa Şurası cähatennän ähämiyäte häm mägnäläre tübändägelär:

Berençe itep, qoruçı äğzalardan bulğan Törkiyädän bügenge köngä qadär bernindi räisneň saylanmawı belän ber rättän Törkiyäneň Awrupa Şurası eçendäge wazqiğyäte, ğomümän, tübän profildä qala. Xätta, qayber çorlarda Törkiyäneň Awrupa Şurası belän mönäsäbätläre tirän krizisqa kerä. Mäsälän, Törkiyäneň Awrupa Şurası äğzalığı 1980nçe yılnıň 12nçe sentyabr könge xärbi höcümennän soň ber waqıtqa tuňdırıla, 1996-2004nçe yıllar arasında mäşhür 28nçe fevral post-modern xärbi höcüme säbäple Tikşerü barışına kerä. Nihayät, 2008nçe yılda xaqimiyät partiyaseneň yabıluı belän bäyle däğwa arqasında Törkiyäneň äğzalığınıň qabat Tikşerü barışına kerüe ixtimalı tua.

Awrupa Şurası Parlamentariylar Mäclese räislegenä saylanğan keşeneň möselman buluı isä, ğomümän, Awrupanıň Awrupa Şurasınıň kön tärtibe cähatennän möhim yullamalarnı üz eçenä ala. Awrupa şurası bu bilgeläw belän Awrupada könnän-kön cäyelüçe İslamofobiya häm aňa oxşaş ayırularğa qarşı buluına işarät itte häm ayıru mäs’äläsendäge sizgerlegen möselman keşesen räis bularaq bilgeläp, isbat itärgä tırıştı. Kim digändä, Törkiyä belän bergä İslam dönyasına Awrupa Şurasınıň simpatiyase kürsätelde.

Nihayät, räisneň Awrupa Berlege illärennän çittä, yägni Awrupanıň könçığışınnan saylanıluı da bik mägnäle. Çönki Awrupa şurasınıň barı tik Awrupa geografiyası belän genä çikle buluı räweşendäge yalğış fiker bar. Bu fiker Şuranıň demokratiyane, xoquqnıň östenlegen häm keşe xaqları nigezlären Awrupanıň kürşelärenä dä cäyü maqsatın iğtibarsız qaldıra. Xälbuki, Awrupa şurası barı tik Awrupa illären genä tügel, ä Rusiyä häm Azärbaycannı da kertüçe 47 ilne üz eçenä ala. Barlığı 800 million xalıq sanına iyä böyek oyışma. Parlamentariylar Mäclese räislegenä Awrupanıň illärennän çittäge keşeneň bilgelänüe Şuranıň tirä-yağına qaraşın kürsätä.

Çavuşoğlunıň bilgelänüe Törkiyäneň demokratiyaläşüe häm Awrupa belän mönäsäbätläre cähatennän dä bik uňay waqiğa. Törkiyä demokratiyasenä yanawçı häm soňğı aylarda barlıqqa kilüçe höcüm turında süz barğan çor aşa uza. Mäxkämäse däwam itüçe Ergenekon däğwası matbuğatqa çağılğan Ayışığı, Sarıkız, Eldiven, Kafes häm, nihayät, Balyoz iseme astındağı xärbi höcüm däğwaları – bolardan qayberläre. Bu höcüm däğwaları cäyelgän waqıtta törek parlamentariynıň Awrupa Şurası Parlamentariylar Mäclesenä räislegenä saylanuı Törkiyä demokratiyasenä kürsätelgän xuplaw bularaq kürelä alına. Şul uq waqıtta, Törkiyäneň Awrupalı säyäsi tanıqlığın assızıqlawçı yullama üzençälegenä dä iyä.

Törkiyä cähatennän ikençe noqta – Törkiyä häm Awrupa Berlege mönäsäbätläre häm Törkiyäneň xalıqara xaläte belän bäyle. Soňğı aylarda Törkiyäneň Awrupadan yıraqlaşıruı häm Yaqın Könçığışqa taba yünälä başlawı turındağı däğwalar taraldı. Törkiyäneň häm tışqı säyäsäteneň Könbatıştan könçığışqa taba taypıluı alğa sörelde. Bu şartlarda yasalğan bilgeläw häm näticäse älege däğwalarnıň döres bulmawına yaxşı cawap buldı. Awrupanıň Törkiyäne çitläşterergä telämäwen häm Törkiyäneň Könbatıştan\Awrupadan qupmawın kürsätüçe köçle işarät.

Nihayät, bu bilgeläp quyu Törkiyäneň Awrupa şurası qısalarındağı mäs’älälärdä tä’min itkän bik citdi täraqqıyätlärneň uňışı häm büläge bularaq kürelä alına. 1990nçı yıllar belän çağıştırğanda Törkiyäneň demokratiyase, keşe xaqları, plyuralizm, xoquq östenlege kebek Şuranıň maqsat ölkälärendä bik möhim alğarışlar çınğa aşıruı qabul itelä. Här ni qadär iskitkeç däräcädä bulmasa da, Törkiyäneň xärbi bulmağan demokratiya sıyfatı üsä, keşe xaqları däräcäse yaxşıra, Törkiyädän Awrupa Keşe Xaqları Mäxkämäsenä yasalğan möräcäğatlärdä häm Mäxkämädän Törkiyägä qarşı çıqqan qarar sanında azayu kürelä, qıyırsıtu häm moňa oxşaş naçar mögamälär azaya, Törkiyäneň Awrupa Berlegenä tulı äğzalek söyläşü barışı däwam itä, eçke häm tışqı säyäsättä könnän-kön artuçı tınıçlıq mädäniyäte yäisä aňlayışı üsä, tışqı säyäsättä Kipr, Gretsiya, Ärmänstan kebek illärgä qarata monnan alda uylanıla alınmağan däräcädä initsiativalar başqarıla, “Kürşelär belän nol problema” säyäsäte alıp barıla.

Çavuşoğlu Awrupa Şurası Parlamentariylar Mäclese başlığı bulıp saylanuınnan soň yasağan berençe çığışında mädäniyätlärara dialog simvolı bularaq qabul itelgän Mäwlana turında süz alıp bardı, Törkiyäneň meň yıl buyı könçığış belän könbatış arasında küper wazğiyätendä buluın belderde. Bu açıqlawlar üzeneň häm Törkiyäneň Awrupa şurasınıň eşçänleklärenä bu yünäleştä öleş kertäçägen kürsätä.

Näticä bularaq Törkiyäneň Awrupa Şurası eçendä artuçı role Törkiyäneň eçke häm tışqı säyäsäteneň üsüe cähatennän häm Şuranıň maqsatları belän missiyasın çınğa aşıruı cähatennän yaxşı forsat buldı.