Törkiyä-İzrail mönäsäbätläre soňğı 1 yıl eçendä ber-ber artlı krizis kiçerä. 2009nçı yılda barlıqqa kilgän krizislarnıň ähämiyätlelären iskä töşerep kitik: Davosta Premyer-ministr Erdoğan belän däwlät başlığı Peres arasında çıqqan “one minute” krizisı, TRT1 kanalında İzrailneň Fälästinlelärgä qarata qullanğan qırıslıqnı kürsätüçe serianlı tapşıruınnan soň barlıqqa kilgän “media krizisı” häm, nihayät, Törkiyäneň Anadolu Börkete iseme astında xärbi künegülärennän İzrailne çığaruı näticäsendä yäşängän “xärbi krizis”.

2010nçı yılğa kergän bu könnärdä ike il arasındağı krizislarnıň betmäwen, xätta, artıp, däwam itüen küräbez.

2010nçı yılnıň berençe 11 könendä Törkiyä häm İzrail arasında 3 möhim krizis çıqtı. Berençese, “Fälästingä Bäysezlek” konvoyı krizisı ide. İzrailneň Gazzägä höcümnäreneň 1 yıllığında Gazzägä yärdäm itärgä teläwçelär häm eçendä töreklär dä bulğan könvoy könnär buyı çiktä kötterelde häm citdi keşelek faciğaları yäşände. Bu krizista Misırnıň da öleşe buluı belän bergä, çınında, İzraildän çığa ide. Soňınnan yaňa “media krizisı” kön tärtibenä kilde. Törkiyädä şäxsi televideniye kanalında tapşırılğan ber serialda İzrail ilçelegenä yasalğan höcüm häm İzrail bayrağına qannıň çäçräwe kürsätelde. İzrail räsmi zatları bu serialğa diplomatik reaktsiya kürsätte. Şul uq könne Premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan İzrailneň Gazzägä oyıştırğan soňğı höcümnärne qırıs räweştä tänqitlägäç İzrail Tışqı eşlär ministrlığınnan “Töreklär İzrail däwlätenä wäğaz biräçäk soňğı keşelärder” räweşendä reaktsiya kilde.

Nihayät, “tübän känäfi” krizisı bularaq ta isemländerelgän ber diplomatik krizis barlıqqa kilde. Bu soňğı krizis İzrail Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Danny Ayalon häm törkemeneň Törkiyäneň Tel Aviv ilçese Oğuz Çelikkolğa diplomatik cähattän yämsez totış kürsätüe näticäsendä çıqtı. Törkiyä ilçese söyläşü ütkäreläçäk bülmädä kameralar qarşına häm İzraille räsmi zatlar utırğan känäfilärdän tübän känäfigä utırtıldı. Cılı qarşı alu oyıştırılmadı häm barlıq bu möğamälälärneň Törkiyagä qırıs yullama cibärü maqsatı belän aňlı räweştä yasaluı açıqlandı.

Soňınnan Törek xökümäte häm Tışqı eşlär ministrlığı räsmi zatlarınnan qırıs reaktsiyalär kilde, İzrailneň ğafu ütenüe soraldı. İň qırıs reaktsiya ilbaşı Abdullah Güldän kilde. Gül İzrail 13nçe ğinwar könne kiçkä qadär Törkiyägä yazulı ğafu ütenü xatı cibärmägän oçraqta, içleneň wazifadan alınaçağın belderüçe “ultimatum” açıqladı. Bu, çınında, diplomatik mönäsäbätlärneň tuqtatılıp torılaçağın aňlata ide. Xätta, ilçe Çelikkolnıň Törkiyägä qaytu öçen äzerlänüe açıqlandı. Näq şuşı noqtada İzrail däwlät başlığı Peres häm Premyer-ministr Netanyahunıň eşkä kereşüe belän İzraildän Törkiyägä kötelgän ğafu ütenü xatı cibärelde. Ayalon totışı arqasında ğafu ütengän waqıtta “bik xörmät itkän törek xalqı” süzläre yärdämendä Törkiyäneň küňelen yawlarğa tırıştı. Monnan soň Törkiyä Tışqı eşlär ministrlığı krizisnıň tämamlanuın belderüçe açıqlaw yasadı.

2009nçı yılda başlağan häm 2010nçı yılda däwam itüçe Törkiyä belän İzrail krizisları häm näticälänü räweşläre bik ähämiyätle. Bolardan ikesen alğı planğa çığaru mömkin. Başta tarixi cähattän küz salğan waqıtta Törkiyä belän İzrail mönäsäbätläreneň bik ayırmalı çor aşa uzuın küräbez. Törkiyä ütkändäge ürnäklär belän çağıştırğan waqıtta bügenge köndä tağın da köçle häm tä’sirle wazğiyättä. Çönki Törkiyä İzrail yasağan xatalarnı qırıs räweştä tänqitli ala. Bu tänqitlär qaywaqıt “küpläp üterü” ğayeben üz eçenä ala häm, kiräk waqıtta, “ultimatum”ğa qadär citä ala. “Qağılğısız” häm “ayırmalı” wazğiyättä buluı qabul itelgän İzrail Törkiyä tarafınnan berençe tapqır bu qadär “qağılıla alına”.

Tağın da möhime – barlıq bu tänqitlärgä qaramastan dönyadağı köçle İzrail lobisennän häm AQŞ kebek illärdän Törkiyägä qarşı bernindi reaktsiya kilmi. Mäsälän, Törkiyägä qarşı embargo häm oxşaş cäzalar birelmi. Kiresençä, AQŞ citäkçelege, İzrail häm yähud lobise Törkiyagä xuplawın häm simpatiyasen däwam itterä. Moňa östäp, “tübän känäfi” krizisında kürengänçä İzrail eçendä Törkiyä mäs’äläsendä bäxäs bar. Tışqı eşlär ministrı Lieberman kebek börketlär Törkiyägä qırıs totış kürsätkän waqıtta Saqlanu ministrı Barak kebek kügärçennär Törkiyägä simpatiya kürsätä.

Barlıq bu täraqqıyätlär Törkiyäneň köçeneň häm üzenä tartıp toruınıñ ni qadär yuğarı buluın kürsätä. Törkiyä ni öçen bu qadär köçle häm üzenä cälep itä soñ?

Qısqaça äytsäk, Törkiyäneñ bügenge köçe iyä bulğan geopolitik, geomädäni, geostrategik häm geoekonomik wazğiyäteder. Törkiyä 3 qitğanıñ, ayıruça, könçığış belän könbatışnıñ, tönyaq belän könyaqnıñ häm İslam dönyası belän xristiyan häm yähudi dönyasınıñ üzägendä urnaşqan. Bu xaläte anı üzenä cälep itterä. Säyäsi cähattän könbatışlı, demokratik, dönyawi häm liberal qimmätlärgä yaraqlı säyäsi sistemağa iyä. Mädäni cähattän tüzemlelekkä ähämiyät birüçe, qırıslıqtan häm radikalizmnan taypıluçı sotsio-mädäni üzençälektäder. Strategik cähattän Ğiraq, İran, Fälästin häm Süriyä kebek töbäk mäs’älälärdä tınıçlıq häm totrıqlılıq tarafdarı bulğan tışqı säyäsät alıp bara. İqtisadi cähattän liberal, könbatışlı häm köçle iqtisadqa iyä häm könçığıştan könbatışqa energetika ütkärgeçläre yulları östendä urnaşqan. Barlıq bu üzençälekläre yärdämendä Yaqın Könçığış, Qavqaz, Balkan, Urta diñgez häm Awrupa töbäklärendäge täraqqıyätlärne şäkelländerü yäisä tä’sirläw şansına iyä.

İzrail dä AQŞ ta Törkiyä kebek möhim ilgä iğtibarsız qala almıy. Anıň belän mönäsäbätlärne özü häm tartışu riskına da barmıy. Soňğı 1 yıl eçendä yäşängän krizislarnıň näticäläre monı açıq räweştä kürsätä.