Tapşırunı tıñlağız, sanaqqa yöklägez

Belengäne kebek, adäm balası borınğı çorlardan birle törle cämğiyätlär räweşendä yäşi, bu wazğiyät waqıt belän cämğiyätlärneň “millät aň-belemenä” ireşüe näticäsendä törle millätlärneň törle geografiyälärdä yäşäyeşlären alıp baruı belän däwam itelä. Waqıt waqıt millätlär arasında citdi kileşmäwçänleklär xasil bula, monıň näticäsendä waq ere suğışlar barlıqqa kilä häm meňnärçä, un meňnärçä xätta millionnarça keşe bu suğışlarda häläq bula.

Şulay uq ozaq ğasırlar buyı alınğan “suğış täcribäläre” näticäsendä däwlätlär arasında “suğış xoquqı” aňlayışı üseş ala, bu da 20 nçe ğasırnıň berençe 10 yılı eçendä böten däwlätlär tarafınnan qabul itelgän “xalıqara suğış xoquqı rejimı” belän ğomumi ğamäldä buluçanlığın yawlıy. Şuňa kürä dä millätlär, däwlätlär ber-berse belän bäreleşkän çaqta ütäyäçäk qağidälär dä şuşı räweşle kileşügä bäylänä.

Tarixta ayıruça “küpläp üterü çaraları” häm “genosid ğamälläre” diyep telgä alınğan qurqınıç waqiğalar yäşänä ki, bolarnıň barı tik “suğış xoquqı” belän genä tügel, hiçber “xoquq” belän açıqlanuı yäki qağidägä bäylänüe mömkin bulmıy häm hiç mömkin dä tügel. Bolar barı tik “xalıqara awır cäza xoquqı” däğwalarına alınaçaq gäyrekeşelek çaraları kategoriyäse bularaq bäyälänä alına. Bügen näq menä şuşı “küpläp üterü çaraları” häm “genosid ğamälläre”neň qayberäwlären citkererbez.

Küpläp üterü çaralarına birelä alınaçaq berençe ürnäklär, älbättä, 1490 nçı yıllarda başlanğan häm Amerika qitğasınıň açışı barışında yuqqa çığarılğan cirle tsivilizatsiyälär häm ul tsivilizatsiyälärne tudırğan aztek, inka, maya xalıqlarınıň Awrupalı tabuçılar häm alar belän bergä bu yaňa illärgä ayaq basqan köçlär tarafınnan kümäk räweştä yuq itelüe, yäğni kim digändä 8 million keşeneň küpläp üterelüe bula.

Annan soň inde, hiçşiksez, Fransiyada yäşängän mäşhür “San Barthelmy küpläp üterü çarası”n telgä alırğa kiräk. “San Barthelemeos töne” dip tä belengän bu keşeleksez çara – 1572 nçe yılnıň 24 nçe avgust tönendä, yäğni Ğaziz Barthelemeosnıň isem könne, irtängä qarşı säğät öç tiräsendä başlıy häm könnär buı xökem sörä.

Bu räweşle 1560-lardan birle Fransiyada Hügenotlar (Hugenotten, Huggenots) dip yörtelgän, yäğni Calvinizmğa ışanğan häm “fransuz protestantları” dip tä belengän kiň ber cämğiyätneň Katolik citäkçeläre tarafınnan kümäk räweştä üterelüe näticäsenda barı tik berençe tönne genä dä kim digändä 15 meň keşe häläq bula. Waqiğalar tora-bara böten Fransiyanı çolğap ala häm 1572 nçe yılnıň avgust-üktäbr ayları aralığındağı kümäk üterülär Toulouse, Lyon, Bordeaux, Bourges, Rouen, Orleans şähärlärendä dä yasala. Näticädä kim digändä 100 meň keşeneň üleme belän tögällängän bu küpläp üterü çarası Awrupada ozaq ğasırlar buyı xökem sörgän “din suğışları”nnan tış häm barı tik Fransiyanıň tüzemsezlegenä bäyle eçke problemalardan berse bulıp, fransuz tarixınıň küňelsez säxifäsen täşkil itä.

İndeyets xatın-qızınıň yalwaruı

“Bez çikertkälär öçen ülännärne yandırğan çaqta bernärsäne dä yuqqa çığarmıybız. Bez imän çikläwegen sölketep töşeräbez. Ağaçlarnı balta belän kismibez. Bez yandıru öçen barı tik qorığan ağaçlarnı qullanabız. Ämma aq kovboylar tufraqnı tişä, ağaçlarnı cimerä, bar närsäne üterä, yuq itä. Ağaç äytä ki: “Yasama. Awırta. Canımnı yandırma”. Ämma alar anı balta belän kisep turıy. Tufraqnıň ruxı alardan näfrät itä. İndeyeslar bernärsäneň dä canın hiç yandırmıy, ämma aq tänlelär bar närsägä zıyan kiterä. Qıya taşı äytä ki: “Yasama. Canımnı yandırasın, açıttırasıň.” Ämma aq tänlelär hiç iğtibar itmi. Aq tänle qağılğan här urınnıň häm bar närsäneň canı awırta, açıy.

Aq tänlelär bezgä şaqtıy süz birde, isemdä tota almayaçaq xätle küp, ber süzlärennän tış bersen dä ütämädelär. Cirebezne alaçaqların äyttelär häm aldılar. Aq tänlelär ütägän qaysı kileşüne indeyetslar bozdı? Hiç. Aq tänle bezneň belän tözegän qaysı kileşüne itäde? Hiç…”

Äye, bolar olı yäştäge Winitu isemle ber indeyets xatın-qızınıň yalwaruı. Nigezdä “Växşi könbatış” ta aq tänlelär könbatışnı qulğa töşergännän soň barlıqqa kilmädeme? Elek anda yäşägän qırği xayvannar tügel, soňınnan kilgän aq tänlelär arqasında Amerikanıň könbatışına “växşi könbatış” dip äytelmädeme?

Hiçşiksez, keşelek tarixı şahit bulğan iň zur küpläp üterü çaralarınnan berse dä – Awrupalı aq tänle keşeneň Amerika qitğasında Amerika Quşma Ştatları iseme astında “däwlätläşep”, cirle indeyets xalqın yuqqa çığaru öçen başqarğan küpläp üterü barışı bula. Amerika Quşma Ştatlarında 19 nçı ğasır urtasınnan başlap, ğamälgä kertelgän häm Amerika qitğasınıň çın xucaları bulğan cirle indeyetslarnı kümäk räweştä üterügä nigezlängän säyäsätneň qızıqlı yağı belän urtaqlaşırğa telibez. Bik kiň taralğan räweştä belengän häm indeyetslarğa qarağan “baş tiresen tunaw” äytemeneň çın nigezläre qaya barıp totaşa?

Eşneň asılı şuşı räweşle bula. 1863 nçe yılnıň iyül könnärendä Navaho indeyets qabiläse belän Amerika Quşma Ştatları generalı Carleton arasındağı kiyerenkelek xökem sörä. Sulğan yözlelär Navaholarnı qurqıtu öçen xayvannarın ala, igen-basuların yandıra başlıy. Ämma bertörkem Navaho köräşçese Canby qal’ğasın basıp, sarıqların, käcälären kire ala.

Merikalı general Carleton şunnan soň 18 nçe avgustta ğaskärilärenä alıp kitergän här indeyets atına 20 dollar, här sarıqqa isä ber dollar tülänäçägen belderä. Bolay da 20 dollar eş xaqın alğan ğaskärilär, başları äylänep, indeyetslarnıň awıllarına xöcüm itä. Häm üterelgän Navaholarnıň qızıl cep belän bäylängän ozın, qara çäçläre ğaskärilär tarafınnan kiselä. Waqıt belän amerikan ğaskäriläre arasında indeyetslarnıň baş tiresenä büläk bilgeläw ğadäte tarala. Amerikanıň çın xucaları xastalıq, açlıq, sörgen, köçläw, ğazaplawdan tış aq tänledän tağın yaňa ber närsä öyränä: baş tiresen tunawnı.”

Näticädä kim digändä 2 million yarım indeyetsnıň yuq itelüe - ber çınbarlıq häm keşelek tarixınıň Amerika Quşma Ştatları cähätennän oyatlandırırlıq, küňelsez säxifälärennän bersen täşkil itä.

Xäzer inde tsivilizatsiyäle Awrupa illäreneň Afrikadağı kümäk üterülärne häm genosidların qarap uzıyq häm 19 nçı ğasırnıň ikençe yartısında Belgiya patşası 2 nçe Leopoldnıň boyırığı belän qısqa waqıt eçendä barı tik Kongoda 10 million keşeneň kümäk räweştä üterelüen iskä töşerik. Annan soň tağın da yaňaraq waqıtlarda 2 nçe Bötendönya suğışı waqıtında Germaniyada nazistlar xakimiyättä bulğan çaqta 6 million yarım yähüdneň barı tik yähüd bulğannarı öçen genä genosidka duçar itelüen äytep uzıyq.

Bügenge yazmabızda barı tik şul çaqlı ğına küpläp üterü çaraların häm genosidnı qarap çığuı mömkinlegebez buldı.

Fäqät şunı da äytep uzıyq: törek tarixın qarağan çaqta mondıy küpläp üterü çaraları, bigräk tä genosid kebek keşeleksez çaralar hiç oçratılmıy. Çönki töreklär xakimiyätläre astına alğan häm idarä itkän cämğiyätlärneň, keşelärneň barlıqlarına, mädäniyätläre häm ışanularına här çorda xörmät kürsäta. Tiskäre oçraqta bügen ni ğaräp, ni bolğar, ni ärmän, ni grek,ni serb, ni macar, ni rumın ni dä başqa ber töbäk xalqı qalır ideme soň cir yözendä? Ömet itäbez ki, keşelek bügenge köndä häm kiläçäktä könbatışnıň bu oyatsız häm dähşät manzaralarınnan däres alıp, oxşaş ğamällär başqarmas.

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazması