AQŞ Wäkillär palatası Tışqı mönäsäbätlär komitetı 22gä qarşı 23 tawış belän ärmännärneñ 1915nçe yılğı waqiğaları däğwaları belän bäyle qarar proyektın qabul itte. Här ni qadär soñğı qarar bulmasa da, mondıy proyektnıñ Tışqı mönäsäbätlär komitetında qabul itelüe bik yalğış häm, xätta, yämsez totış. Berençe bötendönya suğışında yäşängän waqiğalarnıñ bügenge säyäsi faydalarğa qoral itelüe etik tügel. Törkiyäneñ proyektta belderelgän küpläp üterü kebek ğayepne qabul itüe kötelergä tiyeş tügel, çönki mondıy cinayät yasamadı. Bu säbäple xökümät häm oppozitsiya belän ber rättän Törkiyä tawış birü näticäsenä qırıs reaktsiya kürsätte. Xökümät näticäne “ğayepläwen” räsmi räweştä açıqlağan waqıtta Washington ilçesen Änkarağa qaytardı.

Törkiyäneñ mondıy reaktsiya kürsätäçäge aldan uq belenüenä, ilbaşı Obamanıñ Törkiyäne “model partner” itep kürüenä häm Törkiyäneñ töbägendäge artuçı rolenä qaramastan Tışqı mönäsäbätlär komitetı mondıy proyektnı nigä qabul itte? Häm bu qarardan soñ nindi täraqqıyätlär barlıqqa kiläçäk? Törkiyä belän AQŞ mönäsäbätlärenä häm törek tışqı säyäsätenä bu niçek itep tä’sir itäçäk?

Bar närsädän alda bu proyektnıñ häm anıñ qabul itelüeneñ AQŞ eçke säyäsät mexanizmnarı belän bäyle buluın qabul itärgä kiräk. İkençe törle itep äytkändä bu qarar AQŞtağı lobiçelek säyäsäte barlıqqa kitergän näticä. Kongress äğzaläre saylawçılarınıñ simpatiyasen häm tawışın qazanu öçen yış säyäsi totış kürsätälär. Bu totışlarnıñ qaywaqıt AQŞ tışqı säyäsätenä dä çağıluı belenä.

Älege tawış birüdä dä bu lobi säyäsäteneñ tä’sire açıq räweştä kürende. Qayber wäkillär ärmännärgä birgän süzlären cirenä citkerü öçen problemanı tulısınça belmiçä proyekt faydasına tawış birdelär. Bu näticäneñ çığuında ärmännärne xuplarğa süz birgän däwlät başlığı Obamanıñ da rol uynawı äytelä alına. Obama här ni qadär tawış birügä qarşı soñğı minutta eşkä kereşsä dä, monıñ citärle bulmayaçağı belenä ide. Ägär dä Obama proyektnıñ kire qağıluı mäs’äläsendä täwäkkäl bulsa ide, ul waqıtta äğzalärne ügetläw öçen aldanraq eşkä kereşep, tırışlıq qıyar ide.

Lobi säyäsäteneñ başqa ber yulı – yähüd lobiseneñ totışı. Aktiv yähüd lobiseneñ ütkändä bulğanı kebek qarar proyektına qarşı citärle däräcädä ğayrät kürsätmäwe belenä. Yähüd lobiseneñ öleşçä Törkiyä häm İzrail mönäsäbätlärendä soñğı yıllarda barlıqqa kilgän täraqqıyätlärgä ber reaktsiya bularaq, läkin kübräk İrannıñ atom-töş programması mäs’äläsendä Törkiyäneñ qararın tä’sirläw maqsatı belän mondıy totış kürsätüe äytelä alına.

Nindi säbäplär arqasında bulsa bulsın, Tışqı mönäsäbätlär komitetınıñ häm däwlät başlığı Obamanıñ etik, ğadel häm döres totış kürsätmäwe ap-açıq. Bu tawış birüneñ näticäse Obamanıñ ber yıl buyı Törkiyä häm törek tışqı säyäsäte belän bäyle uñay qararşlarına häm kereşülärenä qapma-qarşı. Törkiyäneñ sizger buluı belengän bu mäs’älädä Obamanıñ citärle tırışlıq quymawı “model partnerlık”ka zıyan kiterde. Obamanıñ tigez tışqı säyäsät alıp baru urınına ärmän lobisen şatlandıruçı totış kürsätüe üzeneñ häm AQŞnıñ imidjına zur zıyan kiterä.

Bu tawış birüneñ näticäse, şul uq waqıtta, AQŞ häm Obama citäkçelegeneñ töbäk faydalarına tiskäre näticälär tudıraçaq. İñ elek AQŞ ta xuplağan Törkiyä belän ärmän yaqınayuınıñ häm, ayıruça, Däwlät särqätibe Hillary Clinton da şahit bulğan Törkiyä belän Ärmänstan protokollarınıñ monnan soñ tupikka kerüe ixtimallı. Törkiyäne ügetläyäçäk bernindi täraqqıyät barlıqqa kilmäyäçäk sayın protokollarnıñ ğamälgä kermäyäçäge äytelä alına. Bu xalätneñ AQŞtağı ärmän lobisenä oşayaçağı däğwa itelä alına, läkin AQŞnıñ töbäk faydalarına yaraqlı buluı äytelä alınamı soñ?

Komitettağı tawış birüneñ näticäseneñ törek cämğiyäteneñ AQŞ turındağı fikerlärenä tiskäre yünäleştä tä’sir itäçägendä şik yuq. Obama däwlät başlığı bulğannan soñ öleşçä tözälä başlağan Törkiyädäge Amerikan imidjınıñ qabat bozıla başlawı şaqqatqıç bulmayaçaq. Törkiyädäge matbuğat, ictimağıy cämğiyät oyışmaları häm, ğomümän, xalıqnıñ baştan uq tawış birügä zur reaktsiya kürsätüe – monıñ açıq kürsätkeçläre.

Törkiyäneñ, ayıruça, Ğiraq, Süriyä häm İran mäs’älälärendä alıp barğan häm AQŞ ta xuplağan diplomatiyaneñ dä zarar kürüe ixtimal. Törkiyäneñ bu mäs’älälärdäge totış üzgäreşeneñ AQŞnıñ fayadalarına zarar biräçäge ap-açıq.

Barlıq bu ixtimallı risklarnı da küz aldına quyğan waqıtta aldağı könnärneñ häm aylarnıñ bik kritik çor bulaçağı kürenä. Monnan soñ närsä bulaçaq? Bu tiskäre barış däwam itäçäkme?

Barışnıñ niçek itep däwam itäçäge häm tämamlanaçağı Törkiyäneñ häm AQŞnıñ monnan soñ niçek xäräkät itäçägenä bäyle. Törkiyäneñ tawış birü näticäsenä qarata aşığıç häm radikal reaktsiya kürsätü urınına proyektnıñ buldırılmawı yulında adım yasawı ixtimal. Ratsional bulğanı – ike yaqlı mönäsäbätlärne özü yäisä kiyerenke xälgä kiterü urınına qarar proyektınıñ Wäkillär palatası ğomüm şurasına kilüen buldırmayaçaq strategiya alıp baru.

Başqa yaqtan Obamanıñ elekke ilbaşları kebek başta Wäkillär palatası başlığın häm äğzalären proyektqa qarşı tawış birergä ügetläyäçäk kereşülär başqaruı kiräk. Bu bäyläneştä AQŞnıñ tışqı säyäsät strategik faydalarınıñ wäkillärneñ tawış xisaplarınnan tağın da möhim buluın açıqlawı kötelä. Bu barışta, ayıruça, yähüd lobiseneñ dä rol uynawı şaqqatqıç bulmayaçaq.

AQŞnıñ İran mäs’äläsendä Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek şurasına alıp kiläçäk ber embargo proyektına qarşı Törkiyä kürsätäçäk totışnıñ da tigezlämä eçendä buluın onıtmasqa kiräk.

Näticä bularaq häm Törkiyä häm AQŞ bik xäräkätle barış eçenä kerdelär. Eçke häm xalıqara säyäsät totışları yäşänäçäk älege barıştan här ike yaqnıñ da zarar kürmiçä çığa aluı öçen qarar proyektınıñ buldırılmawı yulında küp tırışlıq sarıf itüläre zarur. Yuğisä tağın da kiyerenke wazğiyätneñ barlıqqa kilüe qotılğısızdır.