Tapşırunı tıñlap, sanaqqa yökläw öçen basığız

Bezneň erağa qadär 400 nçe yıllar urtasında Rim imperatorlığı tiz üsü häm kiňäyü säyäsäten alıp bara. Fäqät bezneň erağa qadär 453-tä xasil bulğan waba kizüe bu säyäsi eşçänlekne äkrenäytäçäk däräcädä xalıqqa häm Rim ğaskärlärenä zıyan kiterä häm näticäda şähär xalqınıň möhim öleşe häläq bula.

Şulay uq bezneň erağa qadär 430 nçı belän 427 nçe yıllar aralığında Pelopones yarım utrawında äle Sparta häm Afinı kebek şähär-däwlätläre xökem sörgän çaqta xasil bulğan waba çire möhim keşe yuğaltularına yul aça. Spartalılar ğaskärläre belän Afinını awır wazğiyättä qaldırırğa tırışa, afinılılar belän bäreleşüdän artta qalmıy. Bu Afinı-Sparta suğışlarınnan bersendä 430 nçı yılda afinılılar şähär divarlarınıň eçenä çigenep qarıy. Şul uq waqıtta Sparta ğaskärläre Afinı şähär divarlarınıň aldında üz köçlären kürsäta, bu xöcümnän qaçıp şähär divarlarınıň eçenä sıyınırğa tırışqan xalıq törkemnäre Afinıda butalçılıqqa yul aça. Monıň näticäsendä afinılılar Sparta xärbilärenä tügel, ämma hiç kötmägän waba kizüenä ciňelä.

Bu waba kizüe baştaraq xastalıqnı eläktergän, ämma belenmägan keşe yäki keşelär tarafınnan Tönyaq Afrika yar buylarınnan Afinığa küçerelä häm şähär qısqa waqıtta mäyetlär belän tula başlıy.

Şähärdäge çiktän tış küp sanda xalıq törkemnäre yul açqan tärtipsezlek – kizüneň tağın da kübräk taraluına yul aça. Borınğı tarixçı Thusididesneň – üze awıruğa duçar buludan qotıla – citkergän mäğlümatlärenä qarağanda xastalıqnıň berençe işarätläre “yuğarı temperatura, küzlärdä qızaru häm yanu, buğaznıň häm telneň qızarıp şeşüe belän” üzen kürsätä. Tora-bara xastalıqnıň üpkägä küçüe näticäsendä awıru xälsezläşä häm naçarayıp ülä.

Ülelärneň yandırıluı qararına kilgän afinılılardan älegä kizügä duçar bulmawçılar üzlären zawiqlärgä häm küňel açularğa birä, berkem dä Täňrelärdän yäki qanunnardan tartınmıy häm xalıq: “Niçek kenä bulmasın mäxkämägä çığarılmıyça härkem ülep kitäçäk” diyep uylıy, küňel açuın däwam itterä. Näticäda bezneň erağa qadär 430 nçı belän 427 nçe yıllar aralığında näq öç yıl buyı xökem sörgän bu waba kizüendä Afinı qalasında bulğan 100 meň keşedän kim digändä 35 meňe häläq bula.

Bezneň erağa qadärge yıllarda waba häm qıçu çire kebek äle ni çaqlı kizü awıruı häm Rimğa häm dä borınğı şähär däwlätlärgä kiterep bärä. Bezneň erağa qadär bilgelängän soňğı zur kizü şulay uq Rimda kürenä, bu yulı çäçäk çire imperatorlıq başqalasın seberep ata.

Bezneň eranıň 79 nçı belän 88 nçe yıllar aralığında Rimda xasil bulğan yaňa ber waba kizüe şähärne tar-mar itä.

Vezüv yanartawınıň şartlawı näticäsendä yäşängän Pompei faciğäsennän soň artıq waqıt uzmıy ki, bu soňğı kizüdä dä ber köndä yaqınça 10 meň keşe ülä. Bezneň eranıň 746 nçı belän 749 nçı yıllar aralığında isä Vizantiya üzägendä barlıqqa kilgän, ämma töre turında mäğlümat alınmağan kizü xastalığı şähärne tar-mar itä. Qol säwdägärläre tarafınnan Vizantiyağa küçerelgän häm 3 yıl buyı xökem sörgän bu xastalıqtan da kim digändä 200 meň keşe häläq bula.

“Qara waba” dip tä telgä alınğan başqa ber kizü dä 1347 nçe – 1351 nçe yıllar aralığında böten Awrupa qitğasına yoğıntı yasıy, Qıtay häm Hindıstannan qaytqan diňgezçelär taşığan häm bigräk tä küselär belän küçkän qara waba qısqa waqıtta tarala häm näq 4 yıl buyı Awrupanı tar-mar itä. Yıraq illärdän kilgän säwdä qorablarınıň ekipajı belän bergä 14 nçe yözdäge bu qara waba dulqınınıň Awrupa xalqınıň yartısın, yaqınça 25 million keşene üterüe belenä. Töğäyen bilgele bulmasa da, ul ğasırdan bügenge köngä xätle barıp citkän mäğlümatkä qarağanda “keşelärneň häm bigräk tä xatın-qızlarnıň qara waba kizüe arqasında küselärdän qurqıp qaçuı näticäsendä” xatın-qızlarda çiktän tış däräcädä kürengän “küsedän qurqu” reaktsiyäse ul waqıtlarda iyaläşelgän häm äle dä däwam itep kilüçe qurqu töre möğayen.

18 nçe yöz axırında Haitidä yäşängän qızıqlı waqiğalar Angliya belän Fransiya arasında xökem sörgän koloniyäläşü köräşenä yaňa ber ülçäm qazandıra.

1793 nçe yılda ingliz xärbi berlekläre ul çaqta fransuz koloniyäse bulğan Santa Domignoda Haitidä xäzerge Dominik cömhüriyäte – qollarnıň baş kütärüen bastıru öçen utrawğa kilep urnaşa. 1789 nçı yılğı fransuz inqilabı belän bergä tarala başlanğan xörriyätçe häm tigezlek yaqlı ağımnardan tä’sirlängän qollar belän cirle fäqir aq tänle xalıq berläşep, irek häm tigezlek öçen baş kütärä. Angliya isä üz koloniyälärendäge xalıqlarğa “naçar ürnäk” bula aluı borçıluı belän bu irek häm tigezlek ağımınnan tınıçsız bulğanı öçen utrawğa ğaskär urnaştıra häm baş kütärüne bastırırğa teli. Ämma inglizlär utrawda zur şok yäşi: “sarı humma” dip belengän kizü xastalığına duçar bulğan xärbilärdän 12 meň 700-se häläq bula häm inglizlär utrawdan çigenä. Soňınnan 1802-dä Napaleon utrawnı yawlarğa dip kilgän çaqta isä cämğise 33 meň ğaskäridän torğan fransuz xärbi berleklärennän 24 meňe sarı hummadan ülä häm fransuzlar da annan soňğı yılda utrawdan çigenä.

Angliyadan çığıp, böten Awrupanı çolğap alğan häm 1826 nçı belän 1837 nçe yıllar aralığında qitğa külämendä taralğan “xolera” xastalığı 11 yıl eçendä millionnarça keşeneň ülemenä yul aça. Nigezdä 5 nçe ğasırdan birle belengän, ämma ozaq ğasırlar buyı barı tik Hindıstanda çikle qalğan “xolera” 19 nçı yözdä kübäygän diňgez aryağı säwdä xäräkätlelege näticäsendä başta Angliyağa, annan da böten Awrupağa tarala. Barı tik 1831-dä genä dä Awrupada 900 meň keşe bu kizüdä ülä. Ayıruça 1840-42, 1863-75 häm 1890-94 nçe yıllarda böten dönyada un millionnarça keşe xoleradan ülä.

19 nçı yöz buyı uňdırışlı cirläre häm mul yawım-töşemle klimatı näticäsendä Ugandanıň Viktorya küle tirä-yağı Awrupalı kolonizatorlar tarafınnan tığız räweştä cirläşü mäydanına äyländerelä. Töbäktä 1900 nçı yılda qızıqlı sälamätlek problemaları päydä bula. Keşelär kiň räweştä häm ozaq itep yoqlıy başlıy häm uyana almıyça ülä. “Yoqı xastalığı” dip yörtelgän bu kizüneň “tripano somiasis” xastalığı buluı soňınnan bilgelänä, ämma baş miyenä kergän virus kümäk ülemnärgä yul açqan bula.

1903 nçe – 1908 nçe yıllar aralığında belenmägän ber kizü Aziyädä ber atnada 40 meň keşeneň ülemenä yul aça häm 4 million keşe bu aňlaşıla alınmağan kizüdä häläq bula. Monnan ike yıldan soň Qıtayda häm Hindıstanda urta ğasırlarnıň baş bälası bulğan qara waba kizüe 1910 nçı – 1913 nçe yıllarda bu illärdä millionnarça keşene yuq itä. Qara wabanıň belengäne kebek cir yözendäge soňğı kilep çığuı bula.

Häm inde çorıbıznıň kizü awıruı bulğan häm AİDS-SPİD dip belengän xastalıqqa yul açqan HİV virusı. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıň 1997-98 nçe yılğı xisaplarına qarağanda kübese Afrikada Zur sahranıň könyaq öleşe astında taralğan bu xastalıqtan barı tik 1997-dä 2 million 300 meň keşe ülgän. “Çornıň qara wabası” dip tä yörtelgän AİDS belän köräş äle dä dönya külämendä däwam itelä.

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazmaları

Tapşıru turında fikerläregezne citkerü öçen basığız

Tapşırunıñ tawış cıyılmasına (XML) yazılu öçen basığız