2009nçı yılda Yaqın Könçığış säyäsäten şuşı dürt täräqqiyät şäkelländerä: berençese, Fälästin probleması cähätennän İzrailneñ Ğazzä höcüme häm annan soñğı waqiğalar. İkençese, Ğiraq mäs’äläse cähätennän ayıruça Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraqtan xärbilären kire qaytara başlawı. Öçençese, İran cähätennän bigräk tä ilbaşı saylawlarınnan soñ kilep çıqqan eçke butalçılıqlar häm İran atom-töş programması mäs’äläsendäge xalıqara söyläşülär barışı. Dürtençese, Törkiyäneñ Yaqın Könçığışta arta baruçı häm tora-bara tağın da tä’sirle buluçı öleşe. Ber-bersennän ayırmalı kebek kürengän böten bu waqiğalar nigezdä üzara bäyläneşle wazğiyättä.

Çankaya universitetınıñ säyäsät beleme häm xalıqara mönäsäbätlär bülege başlığı professor, doktor Ramazan Gözenneñ mäs’älä belän bäyle añlatması:

“Yaqın Könçığıştağı waqiğalarnı ber-bersenä bäyle qıluçı faktorlarnıñ başında 2009nçı yılda xakimiyätkä kilgän ilbaşı Obamanıñ Yaqın Könçığış säyäsäte tora. “Üzgäreş” şiğare belän saylawlarnı ciñgän Obamanıñ Yaqın Könçığış säyäsäte dä töbäktä “üzgäreşlär” kertügä yünälgän. Çönki ilbaşı Bush 8 yıllıq idaräse waqıtında töbäktä bik zur bäla-qazalarğa säbäp bula häm xaos tudıra, töbäk xalıqlarında Amerika Quşma Ştatları imidjın boza.

Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraq, Äfğanstan, Fälästin häm xätta İran säyäsätläre ni üzenä ni dä töbäk illärenä häm xalıqara cämäğätçelekkä uñay näticä birde. Dönyada häm töbäktä tınıçlıq, totrıqlılıq häm iminlek şartları bik zur zıyan kürä.

Obama häm dönya cämäğätçelege ilbaşı Bush citäkçelegeneñ töbäktä qaldırğan “xäräbälär”ne arındıru öçen tınıçlıq nigezendä “üzgäreş” ezlänüenä kerde. Suğış, yawlap alu, rejimnı häm çik buyın üzgärtü kebek ısullar urınına diplomatiya, söyläşülär, dialog häm totrıqlılıq kebek tınıçlıqqa öleş kertäçäk ısullar alğı planğa çıqtı. Yaqın Könçığışta bulsın, dönyada bulsın, “tınıçlıq hawası” isä başladı. “Zamananıñ ruxı” tınıçlıq yaqlı buldı.

Bu täräqqiyät syurpriz bulmıy, çönki xalıqara mönäsäbätlär tarixına qarağan çaqta, 19nçı häm 20nçe ğasırlarda oxşaş däwerlärneñ buluın küräbez. Bigräk tä zur suğışlardan soñ tınıçlıq çorlarınıñ xasil buluı kürenä. Amerika Quşma Ştatlarınıñ 11nçe sentäbrdän soñğı “terrorçılıq belän suğış” säyäsäteneñ Ğiraqta häm Äfğanstanda uñışsızlıqqa duçar buluına iğtibar itsäk, tarixnıñ qabatlanuın kürä alabız. Yäğni “terrorçılıq belän suğış” çorınnan soñ “tınıçlıq däwere”nä kerelgän wazğiyättä. Bu wazğiyät Amerika Quşma Ştatlarınıñ terrorçılıq belän köräş säyäsäteneñ betüe räweşendä tügel, terrorçılıq belän köräşneñ xalıqara dialog häm xezmättäşlek ısulı belän däwam itäçäge räweşendä añlaşılırğa tiyeş.

Tınıçlıq hawasınıñ barlıqqa kilüendä baş rol’ uynawçı akter Amerika Quşma Ştatları bulsa da, başqa illärneñ dä bik möhim öleş kertüen äytep uzarğa kiräk. Bu illär arasında global’ däräcädä Awrupa Berlege, Rusiyä, Qıtay, Yaponiya, regional’ däräcädä isä Törkiyä, İran, İzrail, Soğud Ğaräbstanı häm Misır tora. Bolar arasında iñ möhim illärneñ Törkiyä, İzrail häm İran buluın äytergä bula.

İlbaşı Bushnıñ “üzgäreş” säyäsätläreneñ uñışlı bula aluı öçen şuşı öç il açqıç wazğiyätendä. Bu öç ilneñ häm üzläre arasındağı häm dä Amerika Quşma Ştatları belän mönäsäbätläre 2009nçı yıl buyı Yaqın Könçığış säyäsätendä bik kritik rol’ uynıy häm uynarğa däwam itäçäk.

Töbäk tınıçlığınıñ urnaştırıluı bulsın, däwlätlärneñ torışları cähätennän bulsın 2009nçı yılda alğı planğa çıqqan dürt täräqqiyätneñ wazğiyäte şuşı räweşle.

Fälästin mäs’äläsendä: dönyanıñ zur küpçelege Fälästinda daimi tınıçlıqnıñ urnaştırıluı öçen “ike däwlätle çişeleş”neñ buldırıluı zarurlığın uylıy, yäğni İzrail däwläteneñ yanında bäysez Fälästin däwläteneñ tözelüen dä teli. Obama citäkçelegendäge Amerika Quşma Ştatlarınnan Awrupa Berlegenä häm Rusiyägä qadär, Törkiyädän Soğud Ğäräbstanına häm xätta küp sandağı yähüd dairäsenä qadär şaqtıy törkem “ike däwlätle çişeleş” yaqlı.

Bu çişeleşkä qarşı çığuçılar - Fälästindäge, İzraildäge häm İrandağı “radikal” törkemnär. Bu räweşle Fälästin mäs’äläsendä töp köräş - “ike däwlätle çişeleş yaqlı tınıç torışlılar” belän “ike däwlätle çişeleşkä qarşı bulğan radikallär” arasında yäşänä. Törkiyäneñ 2009nçı yıl buyı İzrail häm Fälästin törkemnäre belän urnaştırğan mönäsäbätlärne häm barlıqqa kilgän krizislarnı da şuşı qısada bäyälärgä mömkin.

Ğiraqta tınıçlıq häm totrıqlılıq urnaştırıluınıñ, kim digändä bügenge könneñ alşartları şuşı räweşle: Amerika Quşma Ştatları yawınıñ beterelüe, Ğiraqnıñ cir, säyäsi häm cämğiyävi bötenlegeneñ buldırıluı, demokratik häm iqtisadi üseş aluınıñ ta’min itelüe. Fäqät böten bolarnıñ tormışqa aşuı öçen töbäk illäreneñ dä yärdäm itüe zarur. Bu qısada Törkiyä, İran, Soğud Ğäräbstanı häm Süriyäneñ torışı häm role bik möhim.

Bu illär arasında geopolitik häm geomädäni üzençälekläre arqasında bulsın, Könbatış dönyasınıñ äğza ber ile buluı arqasında bulsın, Törkiyäneñ alğı planğa çığuın kürä alabız. Törkiyäneñ 2009nçı yılda qamilläştergän demokratiyäläşü häm tışqı säyäsät initsiativaları, yäğni Süriyä, Ğiraq, İran, Paqıstan häm Ärmänstan belän üstergän tınıçlıq urnaştıru kereşüläre – monıñ möhim kürsätkeçe.

İran mäs’äläsendä - häm İran säyäsätenä, häm dä töbäk tınıçlığı belän totrıqlılığına bik nıq tä’sir itüçe töp mäs’älä – ul da bulsa İrannıñ atom-töş programması. Bu programmanıñ problemağa äylänüeneñ töp säbäbe – Amerika Quşma Ştatları häm İzraildäge bigräk tä radikal törkemnärneñ İrannıñ qurqınıç däwlät buluı yünäleşendäge şöbxäläre. Bu räweşle problema zur külämdä toyular belän bäyle.

Şuña kürä dä problemanıñ xäl itelüe öçen ike yaqlı toyularnın üzgärüe zarur. Toyularnın üzgärüendä rol’ uynawçı iñ möhim faktor isä - taraflar arasında dialog häm söyläşülär. Näq menä şuşı säbäptän Obama citäkçelege İran belän dialognı häm söyläşülärne alğı planğa çığardı. 2009nçı yılda şuşı yünäleştä uñay alğarışlar buldı. Amerika Quşma Ştatları häm İran räsmiläre diplomatiya östälendä berençe tapqır oçraştı. Törkiyä dä bu barışta möhim rol’ uynadı.

2009nçı yılda Törkiyä tınıçlıq küzallawına tayanğan tışqı säyasäte belän regional’ täräqqiyätlärdä tağın da kübräk qatnaştı. Törkiyäneñ Fälästinnän Ğiraqqa, İrannan Paqıstanğa, Awrupa Berlegennän Ärmänstanğa qadär başqarğan böten kereşüläre – regional’ tınıçlıq hawasınıñ taraluına yärdäm itte. Zamananıñ ruxına turı kilüçe şuşı säyasät böten dönyada simpatiya häm yaqlaw kürgän bulsa, radikal’ awışlıqlı törkemnärnen häm illärneñ reaktsiyäsen çikte. 2009nçı yılda Törkiyä belän İzrail arasında barlıqqa kilgän krizislarnı şuşı qısada bäyälärgä mömkin”