Tapşırunı tıñlap, sanaqqa yökli alasız

Atatörek kebek uylaw

“Atatörek kebek uylaw” digän ber äytemneň buluı turında xäbäregez barmı yuqmı, anısın belmibez, ämma Atatörek tikşerenüläre belän tanılğan professor doktor İlknur Güntürkün Kalıpçı bu äytemneň Norvegiya keşeläre arasında yış qabatlanuın äytä.

Professor Kalıpçı 2004 nçe yılda Norvegiyada ber konferentsiya birü öçen çaqırıla. Konferentsiya waqıtında ber xatın-qız tıňlawçı illärendä: “Atatörek kebek uylaw” äytemen yış qullanuların äytä. Professor “qayda qullanuların” sorıy. “Bersenä problema birep, çişüen sorıybız bit äle, - dip äytä xatın-qız tıňlawçı, - ul da çişä almıy. Menä şul çaqta aňa bu problemanıň motlaq räweştä çişeleşe buluın häm Atatörek kebek uylawı zarurlığın äytäbez,” - dip belderä.

Här ildän, här ıruğtan, milättän keşeneň söyü belän telgä alğan Atatörekne tağın ber qat räxmät belän iskä alabız.

1996 nçı yılda ülgän Haiti ilbaşınıň wasiyäte açılğan çaqta Atatörekkä qarata xis itkän söyü häm soqlanuğa qarağan teläk xasil bula. Haiti däwlät başlığı qaber taşına yazıluı öçen qaldırğan tekstta şuşı süzlärneň urın aluın teli:

“Böten ğomerem buyı Törkiyä liderı Mustafa Kemal Atatörekne aňlağan häm tormışqa aşırğan buluım öçen şat bulıp üldem.”

Yıllar närsäder üzgärtteme? Älbättä, yuq.

Amerika Quşma Ştatları ilbaşı Bill Clinton ikemeňençe yılda yaňa milenium yullamasın yasağan çaqta Atatörek turında süz alıp bardı. Amerikan ilbaşı yullamasınıň ber urınında bolay dip äytä:

“Bügen mileniumnıň hiçşiksez berdänber däwlät eşleklese Mustafa Kemal Atatörekter. Çönki ul yılnıň tügel, ğasırnıň liderı bula aluın uňışlı başqarğan berdänber lider.”

Xäzer inde Hasan Rıza Soyak xatirälärendä urın alğan söyläşüne citkerergä telibez. 1888 nçe yılda Skopiyada tuğan Hasan Rızanıň wazifa yılları 1922-dä Törkiyä Böyek Millät Mäclesendä särqatip bularaq başlıy. Bu wazifa üzen daimi räweştä Mustafa Kemal yanında tota. Mustafa Kemal däwlät başlığı bulıp saylanğannan soň 1924-tä üzen aqça eşlärendä ışanıçlı wäkil bularaq Çankaya ilbaşı sarayına ala. Qanunnan soň “Soyak” familiyasın alğan Hasan Rıza öç yıldan soň yazu eşläre mödire, 1932-dä ğomum särkätip wäkile, 1934-tä dä ğomum särkätip bula häm bu wazifanı Atatörekneň ülemenä qadär däwam itterä. Ğomum särkätiplege waqıtında bilgele ber çorda Burdur xalıq wäkile bula. 1970 nçe yılda İstanbulda wafat bula.

Hasan Rıza Soyaknıň “Atatörektän xatirälär” isemle kitabında çıqqan ber xatiräse Atatörekneň 1935 nçe yılda Amerikalı jurnalist Gladia Baker belän ütkärgän söyläşügä nigezlänä. Amerikalı jurnalist Gladia Baker Dolmabahçe sarayında Atatörek belän küreşep söyläşä häm böyek lidernıň ul çaqtağı dönya wazğiyätenä häm tınıçlıqnı saqlaw öçen alınıluı zarur çaralarğa qarağan qaraşların sorıy. Böyek Türkneň ul çaqtağı qaraşları – kiläçäkkä ni çaqlı döres qarawın bilgeläwçe üzençälektä.

Jurnalist Gladya Baker Atatörektän: “Yaqın kiläçäktä suğış ixtimalın küräsezme?” dip sorıy. Ğaskäri, inqilapçı Mustafa Kemal Dolmabahçe sarayındağı aş tabınınnan döres zäňgär küzlären kütärä, qaraşı yuğarı täräzälärdän qaraňğılıq häm tınıç Basfornı uzıp, Anadolu yar buyınıň yanıp süngän utlarına kitte. Awır häm citdi ber tawış belän:

“Yaqın kiläçäk turında süz alıp barmasqa kirak, - dide. – Suğış qurqınıçı xäzerge waqıtta bar.”

Jurnalist Awrupadağı wazğiyätneň berniçä ay elekkesenä qarağanda tağın da kiyerenkeme yuqmı dip sorağaç ta: “Tağın da naçarraq, küpkä naçarraq,” – dip äytte. – Suğışnıň citdilegen iğtibarğa almağan qayber gäyre samimi liderlar xöcüm qoralları bulğan. Kontrolläre astındağı millätlärne, millätçelek häm yolanı yalğış räweştä kürsätep, naçarğa qullanıp aldalağan. Bu krizislı säğätlärdä butalçılıqqa kirtä bulu öçen xalıq törkemnäreneň üzläreneň qarar qabul itüe, cawaplılıq pozitsiyäsen, yuğarı xarakterlı, yuğarı ruxi köçle, vöcdanlı keşelärneň qulına birü waqıtı citte, bu soňarılmıyça başqarılırğa tiyeş.”

Xäzer inde Atatörek tarafınnan Törkiyägä çaqırılğan häm tikşerenülär ütkärgän, Çankayada üzenä ayırılıp quyılğan baqçalı öydä öç tapqır qunaq bulğan jurnalist yazuçı Berthe Gaulisneň aňlatuı belän Böyek Türkneň tigezlek häm xatın-qız xoquqları mäs’äläsendäge töşençälärenä tuqtalıp uzıyq.

“Äňgämä waqıtında başqa mäs’älälärgä dä qağılıp uzdıq. Bersennän başqasına küçäbez, şul çaqta kilgän qunaqlarnı da bäxäskä kertäbez. Soňınnan alar belän bergä tabınğa utırabız. Tabın bik mölayem, bik ğadi ide. Keçkenä märmär ber fontannan ağıp torğan su tawışı, qış buluına qaramastan qayber çäçäklärne canlı tota. Niçek bulğandır, belmim, bu wazğiyät bezne mäňge bulğan temağa tartıp kerte. Xatın-qız mäs’äläsenä.

Bu çaqlı üzgärgän Törkiyädä xatın-qıznıň yazmışı niçek bulaçaq? Ul kötelmägan nuanslar belän tulı tawış belän küzlärneň yaltırawı – ber mizgelda bolay dip cawap birde:

“Tulı tigezlek! Bezdäge xoquqlarnıň barısına da iyä bulaçaq. Xatın-qızlarıbız qotılunı çınnan da xaq itte. Ber millätneň yarısınıň anıň sotsial yäşäyeşe tışında totıluı qabul itelmäslek.”

Bu räweşle Mustafa Kemal minem öç tapqır böten Anadolu buyınça kürgännäremne xäterlätkän buldı: xatın-qız ir-atnıň urının alıp, ğaskärlek yasağan, igen-basularda eşli, qorallar taşıy, frontlarğa qadär ğaskärilärneň suğışına urtaq bula. Yaqında törek frontlarına qabat baraçaqmın. Ul da törek awıl xatın-qızın kütärä, anıň Anadolunı qotqaruı aldında miňa: “Kitegez, qarağız” di.

Axırğı süz

Atatörek törek xatın-qızları turında bolay di: “Bezneňçä, Törkiyä cömhüriyäte mäğnäsendä xatın-qız – böten törek tarixında bulğanı kebek bügen dä iň möxtäräm urınında bar närsäneň östendä yuğarı häm däräcäle ber zat.”

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazması