Törkiyä ütkän yılnı tışqı säyäsätendä bik möhim initsiativalar başqara başladı. Bu initsiativalarnıñ, ğomümän, säyäsi üzençälektä bulğannarı alğı planğa çıqtı. Süriyä, Ğiraq, Ärmänstan häm İranğa qarağan initsiativalar - bolardan iñ ähämiyätleläre ide. Xälbuki, initsiativalar bolar belän çikle tügel ide. Säyäsi initsiativalar belän paralel bularaq kürşe häm töbäk illär belän vizanıñ ike yaqlı bularaq beterelüe tırışlıqları buldı. 2009nçı yıl-2010nçı yılnıñ ğinwar ayı çorında Süriyä, Livan, Yordaniya, Liviya häm Albaniya törek watandaşlarına qarata vizanı betergän waqıtta Misır, Rumıniya häm Azärbaycan berlän bu yulda eşçänleklär däwam itä. Bu bäyläneştä Törkiyä başqarğan bik möhim bu kereşü - Rusiyädän törek watandaşlarına vizanıñ beterelüe täqdime ide.

Keşelärneñ çit ilgä yasayaçaq barularına qomaçawlaw yäisä monı çikläw maqsatı belän ğamälgä kergän vizanıñ ozın ütkäne bar. Ayıruça, 1980nçe yıllardan başlap viza bar dönyağa cäyelä. Bu täraqqıyätneñ töp säbäbe – üsüçe globalläşü barışı belän bergä könnän-kön artuçı cämğiyätlärara xäräkätneñ kontrol astına alınuı maqsatıdır. Ayıruça, üskän, bay häm Könbatışlı illär üsep kilüçe illärdän kilgän keşelärneñ ilgä kerülären tikşerü öçen vizanı arttırdılar. Vizanıñ nigeznamäse – ilne çittän kiläçäk iqtisadi, iminlek, sälamätlek häm oxşaş sotsial häm säyäsi risklardan saqlawdır.

Nigeznamäläre yäisä säbäplare nindi bulsa bulsın, vizanıñ xalıqara mönäsäbätlär cähatennän citdi tiskäre yaqları häm näticäläre bar. Bolardan tış illärneñ ber-bersen qabul itüläre häö aralarındağı mönäsäbätlärneñ däräcäse belän bäyle tiskäre küreneş kilä. Teoretik bularaq viza illärdän kilä alaçaq sotsial yäisä iqtisadi problema arqasında borçunıñ buluın kürsätä. Bu xalät däwlätlärara diplomatik mönäsäbätlärneñ däräcäsenä dä ber räweştä tiskäre yoğıntı yasıy. Viza taläp itüçe illärneñ ictimağıy häm iqtisadi mägnädä ber-bersenä ışanunıñ tübän buluın açıqlıy. Monıñ qotılğısız näticäse – bäyläneşle illär arasında iqtisadi, säwdä, turistik, sportiv häm başqa barlıq sotsial mönäsäbätläreneñ tübän qaluıdır. Kim digändä, viza bulmağanğa kürä tağın da tübän mönäsäbätlär barlıqqa kilä.

Vizadan iñ tiskäre tä’sirlänüçe illärdän berse – Törkiyä. Çönki 1980nçe yıllardan başlap Törkiyäneñ yaqın tirä-yağındağı şaqtıy il Törkiyä watandaşlarınnan viza taläp itä başladılar. Ayıruça, Awrupa Berlege illäre Törkiyädän yasalaçaq küp sandağı säfärlär häm küçenü maqsatı belän kilgän keşelärdän borçu toyıp, viza taläp itä. Awrupa Berlege illäreneñ törek watandaşlarınnan viza taläp itüläre tınıçsızlıq tudıra. Çönki Törkiyä Awrupa Berlege belän tulıq äğzalek barışında häm küp kenä watandaşı Gemraniya belän ber rättän Awrupa illärendä yäşi. Monnan tış Törkiyä häm Awrupa Berlege illäre NATO ittifaqı eçendä berlektäş illär. Barlıq bu nigeznamälärgä qaramastan, taläp itelüçe viza, çınnan da, borçu uyatuçı. Soñğı waqıtlarda törek eşmäkärlärenä qarata vizanıñ beterelüe yulında qayber täraqqıyätlär buldı, läkin qanäğatländerüçe näticä älegä alınmadı.

Barı tik Awrupa Berlege illäre häm AQŞ kebek Könbatışlılar tügel, ä qızıqlı räweştä Törkiyäneñ kürşese häm töbägendäge şaqtıy il dä törek watandaşlarınnan viza sorıy. Törek watandaşlarınıñ Soğud Ğaräbstanınnan Bolgariyağa, Kuveyttan Rumıniyağa häm, xätta, Bangladeşqa qadär küp kenä ilgä bara aluı öçen viza aluı zarur.

Bu xalätneñ Törkiyä öçen yaxşı küreneş bulmawın qabul itüebez kiräk. Bügenge könnän başlap 140 tiräse il Törkiyä watandaşlarınnan viza taläp itä, soñğı täraqqıyätlär belän bergä 56 il isä viza soramıy. 140 ilneñ eçendä küpçelek Awrupa häm AQŞ kebek Könbatışlı illär bulıp, Törkiyäneñ töbägendäge illär sanı äz tügel.

Vizanıñ ähämiyätle näticäse – Törkiyäneñ kürşe häm tirä-yağındağı töbäk illäre belän mönäsäbätläreneñ zäğif yäisä tübän däracädä qaluına säbäp buluıdır. Mäsälän, Törkiyä - bar dönyada kürşeläre belän säwdä küläme iñ tübän bulğan illärdän berse. Törkiyäneñ kürşese häm könçığış töbäklärendäge illär belän säwdä küläme barlığı tışqı säwdä eçendäge öleşe 10% tiräse. Bu säwdäneñ ähämiyätle öleşe dä – Törkiyäneñ neft häm gaz importınnan tora. Sänägat häm başqa produktsiyalärneñ küläme tübän.

İkençe bularaq Törkiyä belän töbäk illäre arasında turizm, mäğarif, sport kebek sotsial üzençälektäge mönäsäbätlär nol diyärlek. Bu wazğiyät Törkiyäneñ bu cämğiyätlär belän bäyläneşläreneñ ni qadär zäğif buluın kürsätä. Ul qadär ki, mäsälän, Törkiyä belän Süriyäneñ çik töbäklärendä yäşäwçe tuğan ğailalär yäki keşelär viza arqasında yıllar buyı ber-berse beläñ aralaşuda qıyınlıq çigä.

Törkiyäneñ kürşeläre häm töbäk illäre belän mönäsäbätlärendä vizanıñ säbäplärennän berse – taraflarnıñ tışqı säyäsät maqsatları yäisä strategiyaları. Törkiyä cähatennän aldağı yıllarda yaraqlı bulğan “tirä-yağıbız doşmannar belän tuğlan” añlayışı ähämiyätle rol uynadı. Töbäk illäre cähatennän isä Törkiyäneñ yuğaqrı xalıq sanı häm eşsezlekneñ artuı tä’sirle bula. Ayıruça, bu illär eçendä bulğan Yaqın Könçığış häm başqa töbäklär belän däwam itüçe iminlek häm iqtisadi problemaları da tä’sir itä. Töbäk totrıqsızlıq häm bäreleş küläme illärneñ çiklären ber-bersenä qarata biyek diwarlar belän yabu refleksın tudıra.

Soñğı yıllarda häm Törkiyäneñ tışqı säyäsät añlayışı häm dä töbäk şartlarda ähämiyätle üzgäreşlär bula. Törkiyäneñ “Nol problema” säyäsäte kürşese häm töbägendäge barlıq illär belän problemaların çişüne, xätta, tağın da alğa kitep, küp yaqlı sotsio-iqtisadi mönäsäbätlär üsterüne maqsat ita. Bu säyäsätneñ uñışlı buluınıñ möhim ber şartı – vizalarnıñ beterelüe. Şul räweşle, soñğı waqıtta viza beterü initsiativaları Törkiyäneñ töbäktä totrıqlılıq, iminlek häm tınıçlıq tırışlıqlarınıñ ğamälgä kertelüe bularaq kürä alabız.

Başqa yaqtan Süriyä, Livan, Yordaniya, Liviya häm Misır kebek illärneñ Törkiyägä qarağan viza taläplären beterüläre Törkiyäneñ tışqı säyäsät añlayışına häm initsiativalarına kürsätelgän yärdämne añlata. Törkiyägä häm watandaşlarına qarata bulğan ışanıçnıñ häm qaraşlarınıñ uñay yulda üsüeneñ kürsätkeçe.

Hiçşiksez, Törkiyäneñ viza initsiativası monıñ belän çiklänergä tiyeş tügel. Barlıq kürşe illär belän bergä bar dönyanıñ Törkiyädän viza taläp itüne beterüe öçen tırışlıq quyılırğa tiyeş. Törkiyäneñ iqtisadi häm sotsial üsüe cähatennän häm dä dönyadağı imidjı cähatennän, ayıruça, Awrupa Berlege illäreneñ häm AQŞnıñ vizalarnı beterelüläre global uñış bulır.